Echt hélemaal gratis, verzekert Gerd De Wilde. ‘Er is zelfs geen businessplan’, lacht hij. En toch gaan er hier per week honderden kilo’s aan koopwaar over de toonbank. Daarmee is in de Gratis Winkel in Anderlecht een groter succes dan Gerd in mei bij de opening van zijn project kon hopen.
Het concept is dus eenvoudig: alles is gratis, of toch zo goed als. Want aan de kassa liggen er post-its klaar voor een woordje van dank. ‘Daarmee betalen onze klanten. Ondertussen hebben we er tot honderd per dag.’ De enige beperking? Eén aankoop per dag per klant.
Slapende spullen
De aandacht – tot zelfs uit Frankrijk en Duitsland – voor het project in de Anderlechtse buurt Kuregem toont hoe ongewoon een winkel zonder prijskaartjes is. Maar voor Gerd is het de logica zelve. ‘Het is een maatschappelijke noodzaak: er wordt zo enorm veel geproduceerd, dat je bijna niet anders kunt dan een deel ervan gratis weg te geven. Dat merk je ook aan hoeveel spullen in onze kasten liggen te slapen. Er is zo’n overdaad. Als je iets niet gebruikt, kan het beter circuleren. Wij zijn er om dat mogelijk te maken.’
"Wij zijn een ventiel in een oververhit systeem van overconsumptie."
Gerd De Wilde
‘De winkel is eigenlijk maar een ventiel in een oververhit systeem van overconsumptie. We hebben een complete ommezwaai in onze productie nodig. Die ommezwaai doen wij hier ook met de consumenten: geen geld, want er zijn toch spullen in overvloed. Het moet allemaal weg!’
Afgedankte of ongebruikte spullen op die manier een tweede leven schenken is natuurlijk niets nieuws. En de Gratis Winkel is ook zeker niet het eerste project dat daarop inzet. Toch is het hier anders dan bij hippe vintagewinkels of de klassieke kringloopwinkels, vindt Gerd. ‘Bij ons is werkelijk alles gratis. Dat maakt de herverdeling veel zuiverder. We merken dat mensen die spullen geven dat ook belangrijk vinden.’
Iedereen geeft
‘Wij krijgen hier wel een ander publiek over de vloer dan de klant die al lange tijd bezig is met duurzaam consumeren. Maar een winkel waar je gratis kunt komen shoppen, dat doet iets met je. Subtiel geven we toch iets over die overconsumptie mee. Als mensen iets nodig hebben, hebben ze in de toekomst hopelijk eerst de reflex om te kijken of ze het niet hier of op een andere duurzame en goedkope manier kunnen ‘kopen’. Je merkt trouwens ook dat iedereen graag eens iets geeft, het zijn niet alleen welgestelde mensen die hier komen geven.’
"Potten, pannen of kinderspullen staan geen halve dag op het rek."
Gerd De Wilde
‘Maar’, benadrukt Gerd, ‘het is hier zeker geen plek speciaal voor arme mensen. Tegelijkertijd zijn we ook niet blind voor de omgeving: we zitten hier in een van de armste wijken van het land. Dat merken we in de winkel ook wanneer er potten, pannen of kinderspullen binnenkomen. Die staan geen halve dag op het rek.’
Het toont volgens Gerd de grote moeilijkheden waarmee de wijk, maar ook ons economisch systeem kampt. Spullen die voor velen vanzelfsprekend zijn, zijn hier een begeerd goed. Waarom zou je dan geld vragen als er aan de ene kant zo’n overschot is en aan de andere kant er mensen zijn die bijna niets hebben?
Ook de tijdelijke Oxfamwinkel, die in hetzelfde pand als de Gratis Winkel onderdak vond, ziet die nood. Al twee winters biedt de winkel tweedehands winterkleding aan heel lage prijzen aan, en met groot succes. Opvallend, want de kleding is eigenlijk bedoeld voor export wegens niet goed genoeg voor de Belgische markt. ‘Het toont hoe snel we eigenlijk iets afschrijven.’
Als cadeau
De noodzaak, maar ook de interesse voor het hergebruiken van afgeschreven spullen maakt volgens Gerd ondertussen het succes. ‘Er zit nog veel meer potentieel in afgedankte spullen dan we denken.’ En ook zonder prijs ziet hij waarde in wat er in de winkel te koop staat. ‘Er ontstaat zelfs een geefeconomie. Mensen komen hier voor zichzelf, maar soms ook voor een ander. Iedereen vindt het leuk om eens een cadeau te kunnen geven.’
Nu het pionierswerk achter de rug is en de winkel beter dan verhoopt draait, heeft Gerd al uitbreidingsplannen. Met een startpakket wil hij andere initiatieven binnenkort op weg helpen. Want een gratis winkel, met zowel de maatschappelijke als duurzame rol, zal ook elders werken, verzekert hij. ‘Een gratis winkel in een chique winkelstraat als in Knokke? Dat zou de max zijn. En het zou werken.’
