Veel onderzoek naar de schafttijd is er nog niet uitgevoerd. Wel weet Vermandere dat de schafttijd niet rechtlijnig verbeterde in de loop der eeuwen: ‘Voor de industrialisering duurde de schafttijd veel langer. Mensen gingen naar huis voor een warme maaltijd. Met de opkomst van machines kwam de schafttijd onder druk, want machines moeten opbrengen. Het hangt sterk van je beroep af hoe je middagpauze eruitziet. Ook vandaag zie je nog hoe bijvoorbeeld chauffeurs zich genoodzaakt voelen om tijd in te halen door hun boterhammen in de auto te eten.’
Voor de werksfeer
Nochtans is de waarde van de eetpauze duidelijk. Niet alleen is het gezonder om je even af te zonderen van je werkplek en rustig te eten, ook voor de werksfeer is het belangrijk, bevestigt professor arbeidsgeneeskunde aan de KU Leuven Lode Godderis in de podcast ‘Een kleine geschiedenis van de schafttijd’. ‘Met collega’s praten over koetjes en kalfjes is goed voor het welzijn op het werk én voor de productiviteit. Samen eten of elkaar ontmoeten aan het koffieapparaat zorgt voor verbinding, het is het cement van de werkvloer.’
Gemiddeld kunnen Belgen op 40 minuten schafttijd rekenen, volgens een internationaal onderzoek van jobsite Stepstone uit 2019. Maar gemiddeld neemt de Belg slechts 22 minuten pauze om te eten. De belangrijkste reden om de pauze niet volledig te benutten blijkt te veel werk te zijn. Naast de professionele druk ziet Martine Vermandere ook dat vrouwen tijdens de middagpauze vaak met huishoudelijk werk bezig zijn: ‘Ze doen gauw boodschappen of regelen de vrijetijdsactiviteiten voor de kinderen. De mentale belasting ligt vandaag nog steeds vooral bij vrouwen’
Warm middagmaal
Als we een duik nemen in de geschiedenis, dan valt het op dat het warm middagmaal onder druk kwam te staan. ‘De eerste fabrieken en havens lagen nog in de stadskern waardoor de meeste arbeiders ’s middags thuis konden eten. Maar door het stijgende arbeidsritme en de afstand tot de fabriek verschoof het warme eten naar de avond.’
‘Met collega’s praten over koetjes en kalfjes is goed voor het welzijn op het werk én voor de productiviteit.'
Lode Godderis, professor arbeidsgeneeskunde aan de KU Leuven
Refters met een warme keuken zagen we pas na de Tweede Wereldoorlog, maar bleven beperkt tot grote werkplaatsen. ‘De opening van een refter was in België groot nieuws, bijvoorbeeld de kantines van de openbare omroep, of die van Agfa-Gevaert, waar aanvankelijk zelfs een aparte refter voor mannen en vrouwen was.’
Eisen rond de schafttijd zijn er dan ook altijd al geweest, vertelt Vermandere, zowel bij werknemers als vanuit politieke hoek. ‘Een van de eerste eisen van diamantbewerkers in 1895 was het recht op anderhalf uur eetpauze. Ook zie je vandaag weer de ijver voor gratis soep of fruit op scholen. Het kan een troef zijn waarmee een school leerlingen probeert te lokken, maar in elk geval biedt het de zekerheid dat voor wie er thuis geen eten is, toch een minimum aan gezonde voeding heeft gekregen.’
De podcast ‘Een kleine geschiedenis van de schafttijd’ kun je beluisteren op Spotify of via www.schafttijd.org
Wanneer heb je recht op hoeveel pauze?
Zes uur ononderbroken werk geeft recht op een pauze van minstens een kwartier. Die pauze is verplicht. Er zijn uitzonderingen: als je in de schoonmaak werkt, heb je al na vier uur recht op een pauze. Ben je jonger dan 18 jaar, dan heb je na 4,5 uur werk recht op een pauze van dertig minuten. Dat geldt dus ook voor vakantie- of studentenwerk. Of je de pauze op een vastgelegd moment moet nemen en of ze betaald wordt, hangt af van je sector of van je onderneming. Je kunt dat nagaan in je arbeidsreglement.
De werkgever moet trouwens onder andere in een refter voorzien die aan een aantal minimumvoorschriften voldoet, zoals de aanwezigheid van drinkwater, de mogelijkheid om eten behoorlijk weg te bergen en op te warmen, tenzij er in jouw sector een uitzondering bestaat.
‘Sinds twee jaar gratis warme dranken’
Schoonmaakster Christel Van Hamme (53) is afgevaardigde bij fabrikant van luierbroekjes, maandverband en incontinentiemateriaal Ontex in Eeklo. ‘In onze fabriek zijn er drie refters. Een keuken is er niet, maar we kunnen wel broodjes of salades bestellen. Vroeger kon enkel wie dagdienst heeft daar een beroep op doen, maar met de syndicale delegatie hebben we ervoor gezorgd dat ook de avond- en nachtploegen van die service gebruik kunnen maken.’
‘Sinds twee jaar zijn de koffie, thee, chocolademelk van de automaat gratis – voor soep betalen we 30 eurocent. Dat lijkt een kleine verwezenlijking, maar alle beetjes helpen. Collega’s appreciëren dat.’
‘Bij het volgende sociaal akkoord willen we opnieuw een eis rond eten op tafel leggen. Vorige keer hebben we onderhandeld dat we elke maand getrakteerd werden: op frietjes, fruit … Met zo’n extraatje voel je je erkend voor je werk.’
‘Uitbreiding pauzes heel positief onthaald’
Afgevaardigde Ronny Vincke (58, tweede van rechts) kalibreert meetapparatuur voor
de petrochemie bij Magnetrol in Zele. ‘Sinds vorig jaar hebben de arbeiders in onze onderneming twee extra koffiepauzes gekregen. Het gaat telkens om zeven minuten die betaald worden. Zo werd het onderscheid tussen rokers en niet-rokers weggewerkt. Eerst wou de werkgever vijf minuten geven, maar eer je van je bank buiten bent … De niet-rokers kunnen voortaan bijpraten bij een koffie of een luchtje scheppen. Dat werd heel positief onthaald.’
‘Ook de eetpauze hebben we kunnen verbeteren. Wie vroegdienst had, at zijn middageten al om 10 uur. Dat is nu aangepast naar 11.40 uur, behalve op vrijdag, omdat we dan een korte werkdag hebben. Voor een goeie werksfeer is het belangrijk om samen te eten, weg van de werkplek, en een praatje te kunnen slaan.’
Heb je een goed idee om je werkvloer vooruit te helpen?
Deel je idee via de ACV-Ideeënbus en misschien maak jij wel kans op een weekendje weg! De winnaar ontvangt een bon van 300 euro bij Vayamundo.
hetacv.be/ideeënbus
