Bijna twintig jaar na zijn pensioen laat Wim Moesen zich nog steeds horen als dé autoriteit in begrotingszaken. Met al zijn ervaring en kennis springt hij op intellectuele wijze vlot van de devaluatie van de Belgische frank in de jaren ’80 naar de actuele discussie over de meerwaardebelasting. ‘Een gedrocht met al die uitzonderingen,’ zegt hij stellig. ‘Wij bricoleren rond fiscale wetten. Ook het akkoord dat er nu ligt, is een geïmproviseerde beslissing waarbij de bevolking om de tuin wordt geleid.’
U noemt de Belgische begroting een grabbelton. Wat bedoelt u daarmee?
Moesen ¬ ‘De begroting is bij ons vaak een plek waar politieke partijen en belangengroepen hun voordeel proberen te halen, ten koste van het algemeen belang. De metafoor die ik graag gebruik, is de gemeenschappelijke weide. Iedereen laat zijn vee gratis grazen, zonder na te denken over de gevolgen. Uiteindelijk blijft er een kale vlakte over. Dat gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel vind je overal terug: zeker bij onze politici en burgers.’
‘Onze begroting kampt met twee grote kwalen: fiscale koterij en subsidiestokerij. Iedereen wil belastingvoordelen of subsidies. Daardoor wordt elke begrotingsbeslissing politiek enorm complex.’
Wordt het daarom ook schijnbaar steeds moeilijker om onze begroting rond te krijgen?
Moesen ¬ ‘Zeker. Ons fundamentele probleem is een tekort aan civiel kapitaal. Civiel kapitaal, dat is de mate waarin politici, administratie en burgers bereid zijn om verantwoordelijkheid te dragen en fraude en misbruik niet tolereren. Uit mijn onderzoek blijkt dat België daarin slecht scoort vergeleken met heel wat andere Westerse landen.’
'De mate waarin politici, administratie en burgers bereid zijn om verantwoordelijkheid te dragen en fraude en misbruik niet tolereren, op dat vlak scoort ons land slecht.'
‘Daarnaast zit onze fiscale wetgeving vol uitzonderingen en aftrekken. Neem nu de meerwaardebelasting, zoals voorgesteld door de huidige regering-De Wever. Door alle uitzonderingen en speciale regimes die lobbygroepen erin hebben gekregen, is die belasting complex en inefficiënt. Het brengt weinig op, en is eigenlijk een voorbeeld van hoe fiscale koterij ons belastingsysteem verziekt. Het akkoord dat er nu is, bevestigt dat beeld alleen maar. We zetten een eerste kleine stap, maar het blijft koterij en niet de hervorming die we echt nodig hebben.’
Waarom blijft er dan toch zo veel weerstand tegen een echte hervorming?
Moesen ¬ ‘Omdat belangengroepen en lobbyisten sterk verzet bieden. Het zijn vaak degenen met de meeste middelen en invloed die buiten schot blijven. Dat blijkt ook uit recente studies, zoals die van de Nationale Bank. Die tonen aan dat de inkomensongelijkheid in België groter is dan we lange tijd dachten.'
'De hoogste inkomens dragen relatief weinig bij, terwijl de middenklasse zich terecht uitgebuit voelt. Dat vergroot het maatschappelijke ongenoegen. Met deze meerwaardebelasting wordt de hele bevolking misleid. Belastingen op arbeid blijven namelijk nog steeds enorm hoog. De gewone belastingbetaler ziet dus geen echte belastingverlaging.’
Toch blijkt de regering makkelijk 34 miljard euro te kunnen vrijmaken voor defensie. Is dat wel redelijk?
Moesen ¬ ‘Dat toont aan dat politieke keuzes selectief zijn. Defensie-uitgaven passen gemakkelijk binnen een duidelijk politiek verhaal. Maar zodra het om fiscale rechtvaardigheid gaat, komen we terecht in eindeloze discussies. Omdat daar de belangen persoonlijk en rechtstreeks zijn, raakt het gevoeliger. Het is veel moeilijker om belastingen eerlijker te maken, zelfs al zeggen internationale instellingen zoals de OESO en de EU al jaren dat ons land de belastingen moet verschuiven van arbeid naar vermogen en milieu.’
De vorige regering en toenmalig minister van Financiën Vincent Van Peteghem (CD&V) lieten een heel plan uitwerken voor een grote belastinghervorming. De blauwdruk ligt klaar om in de praktijk omgezet te worden.
Moesen ¬ ‘Inderdaad, daarin werd voorgesteld de belastbare grondslag te verbreden door bijvoorbeeld reële huurinkomsten, inkomsten uit financiële activa en meerwaarde in één helder systeem te belasten. Helaas is ook dat plan gestrand door politieke angst. Politici denken onterecht dat ze zullen worden afgestraft als ze het belastingsysteem rechtvaardiger maken. Kiezers zouden dat wel appreciëren.’
Maar ook bij gewone gezinnen is er weerstand tegen zo’n belastingverschuiving. Begrijpt u die angst?
Moesen ¬ ‘Die begrijp ik wel, maar ze is grotendeels ongegrond. Natuurlijk kan individueel elke verandering nadelig lijken, zeker als het gaat om spaarboekjes of kleine beleggingen. Maar het grotere plaatje is belangrijker. In landen zoals Nederland en Duitsland worden huurinkomsten en meerwaarde al lang eerlijk belast, waardoor arbeid minder zwaar belast wordt. Dat resulteert in betere koopkracht, hogere werkgelegenheid – het is de manier om richting de befaamde 80 procent werkgelegenheid te gaan – en uiteindelijk meer economische welvaart voor iedereen. Daarnaast staat de Belg heel afkerig van verandering, zelfs als die er zelf beter van zou worden.’
'In landen zoals Nederland en Duitsland worden huurinkomsten en meerwaarde al lang eerlijk belast, waardoor arbeid minder zwaar belast wordt.'
Veel gezinnen hebben het nu al moeilijk om te sparen. Kunnen zij dan wel nog bijdragen aan de begrotingsinspanningen?
Moesen ¬ ‘Dat kunnen ze inderdaad niet. De Nationale Bank wees er recent nog op dat bijna de helft van de Belgische gezinnen amper kan sparen, sommigen hebben zelfs negatieve spaarquota. Die mensen kunnen onmogelijk nog meer bijdragen aan de begroting. Juist daarom moeten de sterkste schouders, de hogere inkomens en vermogens, meer bijdragen. Anders blijft de maatschappelijke onvrede groeien.’
Er is ook een theorie dat de structurele tekorten op de begroting bewust zijn, geïnspireerd op Ronald Reagans ‘Starve the Beast’ met als doel de overheid uit te kleden. Is dat volgens u een realiteit?
Moesen ¬ ‘Dat is volgens mij geen dominante strategie in België. Wat we hier vooral zien, is een gebrek aan moed om echte structurele veranderingen door te voeren. Elke regering schuift de problemen vooruit. Maar gezonde openbare financiën zijn geen straf, ze zijn juist een geschenk voor de samenleving. Alleen moeten we ervoor willen werken en niet bang zijn om maatregelen te nemen die misschien niet meteen populair zijn, maar uiteindelijk iedereen ten goede komen.’
Gelooft u nog in een echte verandering, ondanks alle weerstand?
Moesen ¬ ‘Zeker wel. Het besef dat ons systeem onhoudbaar is, dringt stilaan door. De voorstellen liggen klaar, onderbouwd door internationaal en nationaal onderzoek.’
