‘Ik hoorde menselijke geluiden. Roepen, ijzingwekkende menselijke kreten. Het ging door merg en been. Ik wist niet wat er gebeurde. Verdoofd liepen mijn collega en ik naar de uitgang. Naar buiten, naar de straat, naar frisse lucht, naar de open hemel, naar zuurstof. Wanneer ik me omdraaide zag ik een stofwolk en puinhopen van staal en beton.’
Ahmed was 18 juni 2021 als loodgieter aan het werk wanneer de nieuwe school in de Antwerpse stadswijk Nieuw Zuid met een klap naar beneden kwam. Vandaag is er een herdenking gepland voor de slachtoffers van die ramp: vijf doden en negen gewonden. Dat enkele dagen terug bleek dat de aannemer al een half jaar op de hoogte was van stabiliteitsproblemen op de werf, maakt die herdenking extra wrang.
Siegrid Peeters en Niels Van den Houdt, secretarissen bij ACV Bouw – Industrie & Energie Antwerpen, zijn niet verbaasd dat er niet naar de duidelijke waarschuwingen gehandeld werd. Peeters: ‘De hoofdaannemer was blijkbaar op de hoogte, maar daaronder zit er vaak nog een hele keten van onderaannemers. In het geval van de Antwerpse school tel ik er minstens 250, al zal het eerder richting 300 onderaannemers gaan. Zo is veiligheidscontrole op een werf natuurlijk onmogelijk.’
Toevallige passant
Peeters: ‘Het hele systeem van onderaannemers dient eigenlijk om specifieke taken op een werf uit te voeren, zoals de loodgieterij. In de praktijk wordt het vooral misbruikt voor grotere winstmarges dankzij sociale dumping. Een van de slachtoffers op de Antwerpse ramp werd zelfs gewond buiten de werf verplaatst. Zo werd een zwartwerker een toevallige passant.’
Is het dan alleen de schuld van bouwbedrijven die winsten voor veiligheid stellen? Antwerps burgemeester Bart De Wever (N-VA) reageerde ook op de gelekte, interne mail met daarin de waarschuwingen. Hij liet al weten dat het stadsbestuur niet op de hoogte was van de constructiefouten. In een schriftelijke reactie zegt de burgemeester ook ‘de verantwoordelijkheden in de keten van onderaannemers volledig in kaart’ te willen brengen.
Wat Van den Houdt betreft had het stadsbestuur al veel eerder kunnen ingrijpen, of zelfs de ramp kunnen voorkomen. ‘Als overheid kun je bij een aanbesteding niet alleen naar de prijs kijken maar ook aandacht hebben voor de kwaliteit van het werk en het welzijn van de werknemers.’
Onder de radar
Dodelijke arbeidsongevallen op werven duiken de laatste tijd trouwens opvallend vaak op in het nieuws. Een trend die ACV Bouw – Industrie & Energie Antwerpen ook niet ontgaat. ‘We merken dat het aantal dodelijke arbeidsongevallen toeneemt. Alleen zie je dat niet in de officiële cijfers. Dat komt onder meer door detachering, het tijdelijk tewerkstellen van buitenlanders. Gedetacheerde werknemers die bij een ongeval betrokken zijn duiken niet op in de Belgische statistieken. Hetzelfde geldt voor de vele schijnzelfstandigen in de sector. De vijf dodelijke slachtoffers in Antwerpen waren niet toevallig twee Moldaviërs en drie Portugezen.’
‘Die groepen die niet opduiken in de ongevallenstatistieken, zijn trouwens twee keer het slachtoffer. De eerste keer van het arbeidsongeval zelf, de tweede keer bij de financiële afhandeling. Medische kosten zijn vaak voor eigen rekening, en recht op een uitkering is er zelden. Daarom willen we als vakbond dat iedereen die op een werf aan de slag is recht heeft basisrechten zoals sociale bescherming en een veilige werkomgeving, ongeacht je statuut of afkomst.’
Werkweek van 60 uur
Hoe komt het dat het aantal arbeidsongevallen op werven na jarenlange daling weer lijkt toe te nemen? ‘Er is vaak de tijdsdruk. Bij een praktische tegenslag of bij oningevulde vacatures – momenteel een groot probleem in de bouwsector – is het heel moeilijk om deadlines te halen. Werkweken van 6 dagen en meer dan 60 uur zijn dan geen uitzondering. Dat is nadelig voor de concentratie, en soms dodelijk in een omgeving vol gevaren.’
‘Daarnaast komen heel wat bouwvakkers vanuit de verste uithoeken van de wereld. Zij hebben niet altijd de kennis die wij hebben, laat staan dat ze op de hoogte zijn van de veiligheidsregels. Ook blijft er de zoektocht naar de goedkoopste manier van bouwen. Dat zie je in een complexe structuur van onderaannemers. Zo worden kosten gedrukt. En dat gebeurt ook op vlak van materiaal. Wat we in de praktijk zien verschilt soms gronding van wat er op de plannen staat.’
‘De herdenking vandaag is er dus uit respect voor de vijf dodelijke slachtoffers. Maar ook als steun aan de negen andere bouwvakkers die gewond raakten en daar vandaag in meer of mindere mate nog steeds de gevolgen van dragen.’
