Grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer is er in vele varianten. Van pesterijen en discriminatie tot agressie of ongewenst seksueel gedrag. Diverse bevragingen leren dat meer dan een op de drie werknemers al slachtoffer werd van grensoverschrijdend gedrag. In sommige gevallen gaat het om seksueel grensoverschrijdend gedrag. Marte Billen van ACV gender: ‘Grensoverschrijdend gedrag is moeilijk te definiëren. Het kan zowel verbaal als fysiek zijn, van een foute grap, een vermeend compliment of een macho bedrijfscultuur tot inbreuken op de fysieke integriteit – ongewenste aanrakingen of erger dus. Niet altijd, maar wel vaak, is er sprake van een machtsrelatie, en is het slachtoffer een ondergeschikte van de pleger.’
Cijfers over hoe vaak seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer voorkomt, lopen uiteen. Dat komt doordat iedereen het anders aanvoelt, zeker als het gaat om opmerkingen of grapjes. En de hand van de ene collega op je schouder is niet hetzelfde als de hand van een andere collega. Maar ook omdat slachtoffers vaak schaamte voelen, en de schuld bij zichzelf leggen. ‘Onderzoek van Idewe (een externe preventieadviseur, red.) leert dat bijna tien procent van de vrouwelijke werknemers al slachtoffer is geweest van grensoverschrijdend gedrag, zoals lonken, benadering via gebaren of e-mail en aanrakingen’, zegt Billen.
'Eén op de drie werknemers – doorgaans vrouwen – in de dienstenchequesector had al te maken met grensoverschrijdend gedrag'
Marte Billen, ACV Gender
‘Voor mannen ligt dat op ruim zes procent. De cijfers verschillen wel van onderzoek tot onderzoek. ACV Voeding en Diensten deed in 2017 een enquête. Maar liefst een op de drie werknemers – doorgaans vrouwen – in de dienstenchequesector had al te maken met grensoverschrijdend gedrag. Het gaat hier om extra kwetsbare werknemers. Ze werken alleen, in het huis van hun klant, die ook opdrachtgever is.’
Ook nu we massaal aan het thuiswerken zijn, gaat het ongepast gedrag trouwens verder, want de ongewenste toespelingen blijven komen via mail of WhatsApp.
Patroon
Betekent dat dan dat niets meer mag, of dat er geen grapjes meer kunnen worden gemaakt? Helemaal niet, vindt Annelies D’Espallier. Zij is Vlaams ombudsvrouw gender. ‘Een foute opmerking maken of een ongewenste aanraking is niet altijd een drama. Waar mensen samen leven, botst het soms. Belangrijk is dan om een uitweg te zoeken. We moeten grappen kunnen blijven maken. Maar wanneer grappen of opmerkingen een vervelend patroon vormen, is er wel een probleem. Een keer ‘per ongeluk’ een kleedkamer binnenlopen kun je door de vingers zien, maar bij herhaling is er meer aan de hand.’
Billen beaamt dat: ‘Bij slachtoffers overheersen angst en schaamte. Een keer een opmerking met een scherp kantje of een verrassend compliment kan tof zijn, maar na verloop kan het vervelend en intimiderend worden.’
Wie slachtoffer wordt van grensoverschrijdend gedrag op het werk, kan terecht bij de vertrouwenspersoon op het werk, bij externe preventieadviseurs of bij de vakbondsafvaardiging. Ook bij de Vlaamse Ombudsdienst kun je terecht. Zo behandelde D’Espallier het voorbije jaar meer dan 50 dossiers — meer dan het dubbele dan in 2019. ‘Het topje van de ijsberg’, zegt ze.
'Nog niet elk slachtoffer maakt melding'
Annelies D'Espallier, Vlaams ombudsvrouw gender
‘Want het is zeker dat nog lang niet elk slachtoffer melding maakt. Bij grensoverschrijdend gedrag heb ik het liefst dat het tot een bemiddelingsprocedure komt, met een gesprek tussen beide partijen. Heel vaak leidt dat tot een oplossing. Soms creëert het schuldinzicht bij de dader, een andere keer leert de bemiddeling dat er meerdere kanten aan een verhaal zijn, en moeten slachtoffers hun visie bijstellen.’
‘Soms is het voldoende dat de verontschuldigingen volgen, soms zal de dader de kosten voor psychologische begeleiding terugbetalen. De ernstigste gevallen verwijzen we natuurlijk door naar het strafrecht: politie en justitie. Zij hebben een beter apparaat om dit te onderzoeken en indien nodig te bestraffen.’
Balthasar Boma
Hoe moet je reageren als je getuige bent grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer? ‘Er zijn drie dingen die je kunt doen: niets, meedoen en reageren’, zegt Billen. ‘De redenen waarom mensen niet reageren zijn divers. Omdat ze het gedrag niet herkennen, omdat ze niet weten hoe ze kunnen helpen, of omdat ze misschien bang zijn om zelf het volgende slachtoffer te worden. Maar zelfs als je op het moment zelf niets kunt zeggen, kun je eventueel later nog het slachtoffer aanspreken om hem of haar te steunen.’
‘Je mag als getuige niet afzijdig blijven’, vult D’Espallier aan. ‘Niet reageren kan overkomen als accepteren. Stel luidop de vraag ‘Is dit hoe wij met elkaar omgaan in dit bedrijf?’ als je getuige bent van een ongepaste opmerking of aanraking. Dat biedt steun aan het slachtoffer.’
‘Belangrijk is dat in bedrijven nagedacht wordt over de bedrijfscultuur’, zegt Billen. ‘Hoe wordt gekeken naar mannen of vrouwen in de sector? Dat is een taak van werkgever en personeel. Leidinggevenden moeten opgeleid worden in hun manier van leidinggeven. Want ja, de Balthasar Boma-figuren die de secretaresse een tik op het achterwerk geven, bestaan nog steeds. Een compliment is tof, maar je bent op het werk om te werken, niet om horen hoe mooi je bent. Je bent aangeworven op basis van je competenties, niet om hoe je eruitziet. Opmerkingen over je uiterlijk horen dus eigenlijk niet thuis op de werkvloer. En zeker niet in herhaling. Het is goed om dat aan te geven.’
