'Het debat over migratie is vandaag zo bits dat beleidsmakers een gezonde dosis pragmatiek missen’, zegt Robin Vandevoordt. De professor migratiebeleid aan de Universiteit Gent leidt het Refufam-onderzoek, dat voor het eerst de effecten in kaart brengt van de huidige integratietrajecten die de overheid oplegt aan nieuwkomers.
Uit gesprekken met nieuwkomers en praktijkwerkers blijkt vooral de enorme versnippering van het beleid. ‘Na hun erkenning lopen vluchtelingen verloren in een Belgisch doolhof’, vat Vandevoordt samen. Het beleid werkt in de praktijk, paradoxaal genoeg, zijn eigen beleidsdoelstellingen tegen.
Focus op het Nederlands werkt averechts
Neem nu de strenge taaleisen waaraan nieuwkomers moeten voldoen. Het verplichte Vlaamse inburgeringstraject verhoogde stapsgewijs het vereiste minimumniveau Nederlands. Daardoor duren de taalopleidingen langer en wordt toegang tot een geschikte baan uitgesteld. Een inschrijving bij de VDAB komt met een taalinschatting, en specifieke werkbegeleiding is vaak alleen in het Nederlands beschikbaar. Een rapport van de OESO wees uit dat nergens in de Europese Unie het aandeel migranten (van buiten de EU) dat taal het grootste obstakel vindt voor werk zo hoog ligt als in België.
Toch zijn steeds meer nieuwkomers aan de slag in Vlaanderen, bleek uit de recente Samenlevingsbarometer van de Vlaamse overheid. Op tien jaar ging de werkzaamheidsgraad bij niet-EU-nieuwkomers van iets minder dan de helft naar bijna 60 procent. ‘Al is dat vaak geen duurzame tewerkstelling’, nuanceert Vandevoordt. ‘Nieuwkomers belanden snel in precaire, slecht betaalde banen omdat niet gekeken wordt naar hun kennis en vaardigheden.’
Lessen uit de opvang van Oekraïners
Volgens de Refufam-onderzoekers moeten hulp en begeleiding in de eigen taal mogelijk zijn. ‘Oekraïense nieuwkomers konden wel cursussen voor vrachtwagenchauffeur in het Oekraïens volgen’, neemt Vandevoordt als voorbeeld. Er was ook een infolijn in het Engels en Oekraïens, en verschillende VDAB-kantoren en OCMW’s hadden tolken.
Het is een vaak gehoorde klacht bij organisaties die nieuwkomers verwelkomen: na de Russische inval in 2022 legden beleidsmakers een openheid van geest aan de dag voor Oekraïners die doorgaans ontbreekt. ‘De nadruk lag eerst op het voorzien in onderdak en onderwijs, vooraleer sociaaleconomische activering en het formele inburgeringstraject ter sprake kwamen.’
‘Na de Russische inval legden beleidsmakers een openheid van geest aan de dag voor Oekraïners die doorgaans ontbreekt.’
Daardoor verliep de integratie van mensen uit Oekraïne vlotter, en daar kunnen we volgens Refufam lessen uit trekken. ‘Maatschappelijk werkers konden meer focussen op hulp in lijn met de capaciteiten van de mensen zelf’, zegt Vandevoordt. Onze buurlanden staan vaak verder in zo’n flexibelere begeleiding op maat.
‘In België ontbreekt het aan ervaringsdeskundigen die mensen wegwijs maken, bijvoorbeeld in de zoektocht naar een woning. Nu zijn sommige lokale besturen daar sterk in, terwijl je elders aan je lot overgelaten wordt. Het toeval in welke gemeente je belandt, speelt een te grote rol.’ Bovendien bespaarde de federale overheid al drastisch op de sociale werkers van lokale opvanginitiatieven en zou de nieuwe regering dat nog verder afbouwen. Volgens Refufam is een uniforme Vlaamse financiering voor begeleiding aangewezen.
Dezelfde zorg uit migratie-expert Pascal Debruyne van de Odisee Hogeschool als het over gezinshereniging gaat. ‘De aanvraag voor gezinshereniging is in België nodeloos complex, duur en gevaarlijk, omdat je die, in tegenstelling tot in andere landen, niet in het land van aankomst kunt doen. Daarvoor liep België al een veroordeling op bij het Europees Hof van Justitie. Nochtans is samen kunnen zijn als gezin niet alleen een recht, maar, samen met een gezinsondersteunend beleid nadien, ook een hefboom voor een goede integratie.'
Eerst een woning, dan volgt de rest gemakkelijker
Elementair om te kunnen integreren is een woning, zet het Refufam-onderzoek voorop. ‘Wanneer nieuwkomers meermaals moeten verhuizen, wordt het moeilijker om op korte termijn werk te vinden, opleidingen te volgen en een sociaal netwerk uit te bouwen’, klinkt het.
Vlaanderen maakte de toegang tot sociale woningen net moeilijker. Zo moet je minstens vijf jaar in een gemeente wonen en spelen ook daar taalvereisten. ‘Een politieke keuze’, begrijpt Vandevoordt. ‘Maar tegelijkertijd zet Vlaanderen zelfredzaamheid en sociale participatie voorop, en daarvoor is een woning cruciaal. Zo werkt het beleid zichzelf tegen.’
Wil de politiek wel integratie?
De vraag is maar of sommige politici eigenlijk wel wíllen dat nieuwkomers vlot integreren. ‘Het nieuwe federale regeerakkoord stelt duidelijk voorop dat nieuwkomers moeilijker toegang moeten krijgen tot de Belgische welvaartsstaat’, ziet Vandevoordt. ‘Ook dat zijn politieke keuzes. Maar het ondermijnt integratie en daar is een samenleving niet bij gebaat.’ Zo wil de federale regering het recht op sociale voorzieningen, zoals een leefloon, zoveel mogelijk beperken voor nieuwkomers.
Eerder onderzoek van socioloog Sarah Carpentier wijst uit dat net het leefloon een springplank kan zijn naar een degelijke opleiding en betere, duurzame tewerkstelling. ‘De beeldvorming dat nieuwkomers niet willen werken of integreren is onwaar’, aldus Vandevoordt.
Michel Debruyne onderzocht de beeldvorming over nieuwkomers in het Europese project Opportunities. Opvallend is dat de algemene houding van Europeanen tegenover migratie veeleer gematigd positief is. ‘Maar een kleine groep die zich erg negatief uitlaat, gedijt goed op sociale media’, zegt Debruyne. ‘Het is aan kwaliteitsmedia, middenveldorganisaties en politieke influencers om tegengewicht te bieden. Sinds de vluchtelingencrisis van 2015 voeren we een giftig debat over nieuwkomers in onze samenleving. Nieuwkomers zelf komen daarbij nauwelijks aan het woord. Dat is belangrijk om de beeldvorming bij te sturen, want zo merk je snel dat er een enorme wil is om deel uit te maken van de samenleving.’
6 lessen voor een geslaagde integratie
