Zelfs in normale tijden is dat een veeleisende taak, maar de laatste twaalf jaar was die waarschijnlijk zwaarder dan ooit tevoren. Het was een tijd van grote uitdagingen voor vakbonden en voor hun meest fundamentele rechten, en hij moest dus leiderschap tonen op dit wereldtoneel.
De rol van die Commissie is cruciaal voor het functioneren van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO). Elk jaar moet ze, op basis van een gedetailleerd rapport van het onafhankelijke expertencomité van de IAO, regeringen ter verantwoording roepen over de toepassing van de verdragen die ze ratificeerden.
Guy Ryder (67)
Die verdragen of conventies zijn het resultaat van onderhandelingen van regeringen, werkgevers en werknemers wereldwijd, en vormen de internationale arbeidswetgeving. Ze leggen de rechten en bescherming op het werk vast, en de Commissie van de Normen is voor vakbonden het instrument bij uitstek om ervoor te zorgen dat regeringen die afspraken nakomen.
Ik was directeur-generaal van de IAO voor het grootste deel van Marcs voorzitterschap van de werknemersgroep in de Commissie. In die hoedanigheid deelde ik met hem het lief en leed van de Commissie en zag ik vanop de eerste rij hoe hij de uitdagingen aanpakte die hem voor de voeten geworpen werden.
Commissie van de Normen
Om te beginnen moest hij de eenheid onder de werknemersvertegenwoordigers behouden. Elk van hen komt naar de Commissie in Genève met nationale prioriteiten en een eigen kijk op de situaties in verschillende landen.
Het is geen eenvoudige klus om het met z’n allen eens te worden over welke landen op het matje geroepen moeten worden, om gezamenlijke standpunten te formuleren over politiek beladen zaken, noch om vervolgens overeenstemming te bereiken over zwaar onderhandelde conclusies met regeringen en werkgevers, telkens het resultaat van compromissen.
Bovendien moet je vaak technische onderwerpen de baas kunnen die juridische rigiditeit vereisen. De conventies van de IAO bestrijken de hele werkplek, van fundamentele rechten van vereniging en collectieve onderhandelingen, over veiligheid en gezondheid, tot sociale zekerheid en sociale inspectie. Van zodra landen die conventies ratificeren, hebben ze het statuut van een internationaal verdrag. Dat zorgt voor moeilijke dossiers over complexe materies, en een hoge werkdruk.
Alsof dat niet zwaar genoeg is, is er nog het politieke spel. Regeringsvertegenwoordigers bijten meestal van zich af als ze worden opgeroepen voor de Commissie. In de regel zullen ze kritiek minimaliseren en beweren dat ze alles doen wat de conventie van hen vraagt. En ook werkgevers hebben weleens minder belang bij een strikte naleving van de verplichtingen uit conventies dan werknemers.
Stakingsrecht op de helling
Ik ben van mening dat de werknemersleider in de Commissie een nationale leider moet zijn van een grote vakbond, en Marcs prestatie bevestigt die overtuiging. Ongetwijfeld heeft zijn ervaring als voorzitter van het ACV Marc geleerd om rekening te houden met afwijkende standpunten van vakbonden uit verschillende regio’s en achtergronden. Hij wist te luisteren, te besluiten, en vervolgens het besluit te laten standhouden.
De Belgische leerschool van sociale dialoog en collectieve onderhandelingen heeft Marc natuurlijk gepokt en gemazeld in discussies met regeringen en werkgevers. Zijn principes en standpunten wist hij effectief te verdedigen. Marc beschikt over de combinatie van geduld, redelijkheid, en een oprechte verontwaardiging over andermans pogingen om het onverdedigbare te verdedigen. Zelfs op de moeilijkste momenten is dat een goed recept.
Marc Leemans werd geconfronteerd met een zware crisis die zijn hele periode als voorzitter van de werknemersgroep in de Internationale Arbeidsorganisatie dreigde te hypothekeren. De werkgeversgroep ging in het offensief tegen het stakingsrecht.
Toch zouden die kwaliteiten, hoe cruciaal ze ook zijn, weinig verschil gemaakt hebben als Marc ook niet bereid was om het harde werk op te nemen dat de Commissie nu eenmaal van je eist. Lange dagen, met veel stress, frustratie en boze afgevaardigden, problemen zonder duidelijke oplossingen, en inmiddels lopende uitdagingen in het Belgische vakbondsleven, waren de laatste jaren het verhaal van de Commissie. Het vergt een bijzondere toewijding om je daarin staande te houden.
Toen Marc de Commissie binnenkwam, werd hij geconfronteerd met een zware crisis die zijn hele periode als voorzitter van de werknemersgroep dreigde te hypothekeren. De werkgeversgroep ging in het offensief. De belangrijkste conventie, die over vrijheid van vereniging, bevatte volgens hen geen erkenning van het stakingsrecht. Het expertencomité van de IAO, dat het tegendeel concludeerde, zat er volgens hen al decennia naast.
Het gevaar was groot. Niet alleen wilden de werkgevers de lang bestaande internationale bescherming van het stakingsrecht onderuithalen, ze probeerden ook de autoriteit van het expertencomité, dat de conventies interpreteert en de toepassing ervan door overheden beoordeelt, te ondermijnen. Als ze daarin slaagden, zou het hele bouwwerk van internationale arbeidsnormen en het toezichtsmechanisme op de helling komen te staan.
Het werk in Genève doet ertoe
Dat conflict problematiseerde de hele werking van de Commissie. Fundamentele meningsverschillen bleken onoverbrugbaar – en lopen ook vandaag nog – en Marc moest een modus operandi zien te vinden die een volledige instorting van het systeem kon voorkomen. Tegelijkertijd moest de Commissie alsnog zinvolle resultaten opleveren.
Ik denk niet dat de Commissie zich ooit in een complexere of gevaarlijkere situatie bevond, zelfs niet tijdens de Koude Oorlog toen ze een geliefkoosd strijdveld was voor Oost en West. Nu de discussie over het stakingsrecht recent verwezen werd naar het Internationaal Gerechtshof van de Verenigde Naties is er misschien een uitweg uit de impasse.
Het is Marc Leemans' uitzonderlijke verdienste dat hij, meer dan wie ook, de continuïteit van het systeem wist te vrijwaren.
Maar het is Marcs uitzonderlijke verdienste dat hij, meer dan wie ook, de continuïteit van het systeem wist te vrijwaren. Laat hierover geen misverstand bestaan: de situatie was een existentiële bedreiging voor het internationale arbeidsrecht. Die dreiging lijkt vooralsnog afgewend.
Waarvoor vakbondsvertegenwoordigers elk jaar in juni naar de IAO in Genève gaan, doet ertoe. Er staat veel op het spel, en ik vraag me regelmatig af of het thuisfront dat wel helemaal begrijpt. Kijk voorbij alle techniciteit en juridische problemen, en je ziet dat het werk van de Commissie van de Normen levens redt van vakbondsmensen, hun vrijheden verzekert. Het beschermt kinderen van gedwongen arbeid. Het maakt de werkplek veiliger en zorgt voor sociale rechtvaardigheid. Daartoe dient de IAO. Geen theoretische grootspraak, maar feiten.
Laat dat het antwoord zijn als ooit iemand vraagt waarom het ACV zijn voorzitter ter beschikking stelt voor die rol in de Commissie. We zijn Marc er een bijzonder diepe dankbaarheid voor verschuldigd.
