Tijdens de twee dagen vol lezingen, discussies, wandelingen en werksessies, dachten we luidop na over de gemeente van de toekomst. Welke lessen kunnen we trekken? ‘Complexe maatschappelijke opgaven vergen lokaal maatwerk en lokale innovatie’, schreven bestuurskundigen Lieven Janssens en Filip De Rynck een week voor de ID-dagen in hun Toekomstvisie op het lokaal en binnenlands bestuur in Vlaanderen.
Hun timing was goed gekozen. ‘Oplossingen moeten groeien vanuit lokale coalities en draagvlak, en vanuit het aanspreken en het delen van maatschappelijke verantwoordelijkheid.’ In opdracht van toenmalig Vlaams minister van Binnenlands Bestuur Bart Somers (Open VLD), inmiddels vervangen door partijgenoot Gwendolyn Rutten, bepleitten zij dat veel oplossingen van het lokale niveau moeten komen, uit de dorpsstraten en van de stadspleinen.
Heel wat mensen vinden dat het leven te ingewikkeld is geworden. Oprukkende digitalisering, afgebouwde loketten, en een snel wijzigende demografie zorgen voor onbegrip.
Dat was exact de boodschap van de ID-dagen. Maar hoe moet dat juist in zijn werk gaan? ‘Lokale besturen worden geconfronteerd met ingrijpende en snelle veranderingen, maar daar staan onvoldoende middelen tegenover’, schrijft Dominique Willaert in zijn recent verschenen boek Niet alles maar veel begint bij luisteren. Als een sociale reporter brengt hij daarin verslag uit van zijn lange gesprekken met de inwoners van sociale woonwijken in de Denderstreek, peilend naar hun beweegredenen om op extreemrechts te stemmen.
Het is een reis langs het ongenoegen, herkenbaar op veel plekken in Vlaanderen, waar veel kleinere gemeenten steeds meer met grootstedelijke problemen geconfronteerd worden. Een gebrek aan geborgenheid, een gevoel van verlies en een gitzwart toekomstperspectief: die mix verklaart volgens Willaert het groeiend ongenoegen van ‘de achterblijvers’ in de Denderstreek.
De afbouw van de nabije publieke dienstverlening is een weerkerend thema in de vele gesprekken, maar ook het gevoel dat het te snel en te hard gaat. Heel wat mensen vinden dat het leven te ingewikkeld is geworden. De oprukkende digitalisering, inclusief afgebouwde loketten, maar ook de snel wijzigende demografie van de eigen buurt, zorgen voor onbegrip. In hun eigen woorden werd de Denderstreek de afgelopen jaren een banlieu van Brussel, zonder dat de inwoners daar erg op voorbereid werden.
Nieuwe problemen, nieuwe kansen
Heel wat lokale besturen zien zich geconfronteerd met die ingewikkelde uitdagingen, maar beseffen dat er geen pasklare antwoorden zijn. Hoe verzoen je de gewoonten van oude inwoners met de dromen van nieuwe bewoners? Snijd je dat braakliggend stuk grond aan voor nieuwe woningen, of behoud je het voor open groene ruimte? Hoe versnel je de energietransitie zonder gezinnen achter te laten? Hoe creëer je fysieke ruimte in je gemeente voor publieke diensten en gemeenschapsvoorzieningen in een context van stijgende grond- en vastgoedprijzen?
Niet alleen problemen benoemen, maar doorpakken, dat was de rode draad tijdens de gesprekken op de ID-dagen. Nieuwe problemen bieden immers ook nieuwe kansen. Op heel wat plekken ontstaan nieuwe samenwerkingen, groeien creatieve oplossingen van onderuit, en worden handen uit de mouwen gestoken. Die handen-aan-de-ploeg-teneur willen we vatten in tien lessen voor lokale besturen. Oplossingen voor de ingewikkelde uitdagingen van deze tijd moeten van het lokale niveau komen, uit de dorpsstraten en van de stadspleinen.
1. Niet alles maar veel begint bij luisteren
Op de ID-dagen hield Dominique Willaert een ouderwets pleidooi voor onbevooroordeeld luisteren. ‘We moeten mensen op verhaal laten komen’, zei hij. Dat geeft mensen de kans om hun levensverhaal, hun ‘diep verhaal’ te brengen. Beter, maar vooral langer luisteren is een eenvoudig, maar cruciaal democratisch basisprincipe. Het mag wollig klinken, het is niet blits of spectaculair.
Maar het gebeurt te weinig. Het gevoel om ‘niet gehoord’ te worden is wijdverspreid en een belangrijke bron van onbehagen. Lokale besturen moeten die sentimenten als een bestuurlijke uitdaging blijven zien. Nabijheid en verbinding creëren, kleine ontmoetingen faciliteren, bereikbaar en beschikbaar zijn: dat vraagt een omslag van het huidige bestuurs- en marktgerichte denken naar een meer luisterbereide en betrokken bestuurscultuur.
2. Gemeenschap en geborgenheid zijn geen lelijke woorden
In zijn boek beschrijft Willaert ‘een diep verlangen naar houvast en geborgenheid’, zowel bij de oudere inwoners van de Denderstreek als bij nieuwkomers.
Veel mensen hebben heimwee naar vroegere ontmoetingsplekken, zoals de dorpscafés, parochiezalen en gildenhuizen. Ze snakken naar nieuwe plekken en momenten waar ze samenhang en verbinding kunnen ervaren. Mensen hebben behoefte aan betrokkenheid en nabijheid, ook van een lokaal bestuur. Juist in een steeds diversere samenleving mag die emotionele kant van de zaak niet veronachtzaamd worden.
Dat geldt net zo goed bij de op til staande gemeentefusies, die de Vlaamse overheid vandaag faciliteert. Schaalvoordelen, specialisatie, of beter bezette diensten zijn lovenswaardige doeleinden, maar ze belichten maar één kant van de medaille.
Er bestaat een grote nood aan gemeenschappelijke pleisterplekken, maar ook aan bestuurders die zich concentreren op wat al die verschillende mensen ‘gemeenschappelijk’ hebben in plaats van wat hen verdeelt. Lokale overheden besturen niet alleen een gemeente, maar ook een groep mensen die samen een gemeenschap willen vormen.
3. Mensen willen veel begrijpen, maar dan moet je het wel uitleggen
‘Wat is een goede politieker?’ vroeg Willaert bij al zijn interviews op tocht in de Denderstreek. Hij hoorde altijd hetzelfde: ‘Iemand die niets belooft, maar bereid is om te luisteren, iemand die een taal spreekt die wij begrijpen, iemand die niet rond de pot draait.’ Alsmaar opnieuw blijkt dat mensen niet uit zijn op de bevestiging van het eigen gelijk, maar verlangen naar leiderschap dat bestaansrichting en -zekerheid biedt.
Mensen kunnen best begrip opbrengen voor de complexiteit van lokaal beleid, maar hebben wel nood aan een begrijpbare uitleg over dat beleid. Overtuigd én uitleggend beleid, door daar nog meer op in te zetten kunnen lokale besturen de democratie versterken.
4. Huizen verduurzamen gebeurt het best op een zo groot mogelijke schaal, zonder achterblijvers
We staan voor een gigantische renovatiegolf van ons huizenbestand. Dat biedt kansen én risico’s. Ook ‘de achterblijvers’ moeten de kans krijgen om hun huizen te verduurzamen. De klimaatzaak is net zo goed een sociale kwestie.
Dat soort gemeenschappelijke problemen vereisen een collectieve aanpak. Dat is de meest sociaal-rechtvaardige vorm van transitiedenken. Lokale besturen kiezen daarom best voor renovatieprojecten op een zo groot mogelijke schaal, op wijkniveau dus. Dat is een vliegwiel voor schaalvoordelen en sociale vooruitgang.
5. Hernieuwbare energie is een gemeenschapszaak
Wind en zon zijn natuurlijke rijkdommen, waarop alle burgers een gelijk gebruiksrecht hebben. Onze commons, of gemeenschappelijke middelen, houden we daarom het best in eigen handen. Dat kan bijvoorbeeld door burgers rechtstreeks te laten participeren in hernieuwbare energieprojecten.
Burgerenergiecoöperaties blijken betrouwbare partners in de transitie. Ze vergroten het draagvlak voor transitieprojecten bij de lokale gemeenschap en creëren nieuwe coalities in een gemeente. Lokale besturen kunnen die initiatieven een forse duw in de rug geven, met extra aandacht voor kwetsbare gezinnen. Ook zij hebben recht op groene burgerstroom.
6. Wie een bruisende gemeenschap wil, moet daar ook fysieke ruimte voor maken
Er is nood aan nieuwe vormen van sociale verbinding en samenhang, dat is nu wel duidelijk. Maar dan moeten die initiatieven ook wel een plek krijgen.
Verenigingen en burgerinitiatieven zijn op zoek naar ruimte om hun activiteiten, feesten en vergaderingen te organiseren. Hetzelfde geldt voor de vele publieke voorzieningen die cruciaal zijn voor een lokale gemeenschap, denk aan woonvoorzieningen voor ouderen of personen met een handicap, kinderdagverblijven, jeugdhuizen, of revalidatiecentra. Die plekken hebben letterlijk een plek nodig.
Ruimtelijk beleid is dus niet alleen een technische kwestie, maar heeft ook een democratische functie. Dat is vaak niet evident in een context van schaarste en stijgende prijzen. Toch zijn er voor lokale besturen heel wat mogelijkheden en modellen om onderbenut patrimonium te activeren en ruimte vrij te maken voor essentiële functies.
7. Oudere huiseigenaars willen innoveren, met de nodige hulp
Een verouderende bevolking in verouderende woningen, ook dat is een recept voor ongenoegen en onbehagen. De vergrijzing stelt enorme uitdagingen aan ons woonbestand. Een woonplaats op de oude dag moet namelijk aan heel wat vereisten voldoen. Voor veel oudere inwoners is dat niet evident. Zij botsen op wetten en praktische bezwaren.
Toch hebben zij nog heel wat ideeën en plannen met hun woningen. Door die initiatieven te ontzorgen, te ondersteunen en te begeleiden kunnen lokale besturen maatschappelijke winst boeken: een duurzamer ruimtegebruik, energiezuinigere woningen en aangepaste woningen voor ouderen.
8. Een digitale oplossing is niet voor iedereen eenvoudiger
‘Het is zo ingewikkeld geworden’, moest Dominique Willaert meermaals aanhoren.
Verdwenen loketten staan daarbij symbool voor een lokaal bestuur dat steeds verder weg en minder betrokken lijkt. Voor velen is de digitalisering van de administratie een heuse vloek. Lokale besturen moeten opletten dat ze geen passe-partout-beleid voeren op maat van de digiburger, en daarbij grote delen van de bevolking te ver vooruitsnellen.
Er blijft een enorme nood bestaan aan fysieke loketten, en hulp door échte mensen. Mensen met een lager opleidingsniveau en een lager inkomen lopen het grootste risico op digitale uitsluiting. Bij al wie het moeilijk heeft, is het digitale daar nog een laagje bovenop.
9. Er bestaat een grote gezondheidskloof tussen arme en rijke buurten
Ziek maakt arm, en arm maakt ziek. Dat is al eeuwen zo, maar de gezondheidskloof wordt de laatste jaren dieper en complexer. Het verschil tussen arme en rijke buurten wordt groter.
Mentale kwetsbaarheden bijvoorbeeld, zijn erg ongelijk verdeeld in de samenleving, en dat versterkt weer andere problemen. Gezondheid is een sociale kwestie, want al die medische problemen hangen nauw samen met andere maatschappelijke problemen. Slechte huisvesting, ziekmakend werk, financiële muizenissen, al die zaken vergroten de kloof tussen de haves en de havenots.
Het is belangrijk dat lokale besturen zich in de eerste plaats goed bewust zijn van die grote verschillen tussen buurten. Ook dat is een argument om maatschappelijke problemen op wijkniveau aan te pakken. Door te vergroenen en ruimte voor ontmoeting te creëren, bijvoorbeeld, maar ook door laagdrempelige zorg- en hulpinitiatieven te faciliteren in de nabijheid van de buurt.
10. Het middenveld is uw bondgenoot, geen instrument
‘Alle activiteiten waarmee inwoners zich in elkaar leren te verplaatsen staan onder druk’, besluit Willaert zijn boek. Vandaag is er een grote nood voor oude en nieuwe inwoners om elkaar opnieuw te leren kennen. Als we de democratie willen versterken, is het zaak om samenhang en verbinding te creëren. Daar kan het middenveld bij helpen. Het beschikt over heel wat expertise en ervaring, maar is ook de plek waar geëxperimenteerd en geïnnoveerd wordt.
Daar kan het middenveld bij helpen. Het besschikt over heel wat expertise en ervaring, maar is ook de plek waar geëxperimenteerd en geïnnoveerd wordt. Lokale besturen staan er dus niet alleen voor, maar dan moeten ze wel ruimte laten aan die initiatieven die ‘van onderuit’ komen en bruggen bouwen naar bestaande advies- en overlegstructuren.
