‘Coöperaties bouwen een betere wereld’, luidt het thema van het Internationaal Jaar van de Coöperaties van de Verenigde Naties. Laat ons even stilstaan bij deze bijzondere ondernemingsvorm, waarin samenwerking, democratie en gemeenschappelijk belang centraal staan.
Coöperaties zijn er in verschillende soorten en sectoren, maar we beginnen met een voorbeeld van een jonge Belgische burgercoöperatie voor mobiele telefonie: Neibo. Op het eerste gezicht lijkt Neibo op een reguliere telecomaanbieder waar je voor een maandelijks bedrag naar keuze kunt bellen, sms’en of data gebruiken. Maar Neibo is een coöperatieve vennootschap. Er zijn dus belangrijke verschillen.
Alle leden van de coöperatie beslissen samen welke ethische, duurzame en lokale projecten steun krijgen.
Neibo werd in 2018 opgericht door een groep burgers die ontevreden waren over de aanpak van andere aanbieders. Door een coöperatief aandeel van 20 euro aan te kopen, kan iedereen mede-eigenaar worden. Alle leden krijgen korting op hun maandelijkse factuur en hebben inspraak in de strategie. Op de algemene vergadering heeft elke coöperant één stem, ongeacht het aantal aandelen dat ze bezitten. Dit betekent dat iemand met een minimale inleg van 20 euro evenveel te zeggen heeft als iemand die veel heeft geïnvesteerd.
Neibo is ondertussen enkele jaren bezig en net zoals bij elke startende onderneming diende het verzamelde kapitaal om de coöperatie te lanceren. Vandaag telt de coöperatie 4.300 leden en komen winstcijfers in het vizier. Van bij de start werd beslist om een deel van de winst te investeren in projecten die ‘streven naar een meer gelijke wereld’. Alle leden van de coöperatie beslissen samen welke ethische, duurzame en lokale projecten steun krijgen.
Tussen idealisme en kapitalisme
Een coöperatie is vooreerst een vennootschap die winstgevend moet zijn om te kunnen overleven. Daarin verschilt de coöperatieve vennootschap (cv) fundamenteel van een vereniging en zeker van een vereniging zonder winstoogmerk (vzw). Een coöperatie moet winst maken, maar die winst dient als middel om het maatschappelijk doel te bereiken. Daarin verschilt ze dan weer van een besloten of naamloze vennootschap (bv of nv) die zoveel mogelijk winst moet maken voor haar aandeelhouders.
Een coöperatie houdt dus het midden tussen een idealistische vereniging en een klassieke kapitalistische onderneming. Maar daarmee hebben we nog lang niet alles gezegd. Om het coöperatief karakter van Neibo verder te onderzoeken nemen we er de definitie van de Internationale Coöperatieve Alliantie (ICA) even bij.
‘Een coöperatie is een autonome organisatie van personen die zich vrijwillig verenigen om hun gemeenschappelijke economische, sociale en culturele behoeften en ambities te behartigen door middel van een onderneming waarvan ze samen eigenaar zijn en die ze democratisch controleren.’
Deze definitie is drieledig: een vrijwillige vereniging met een gemeenschappelijke behoefte en een gedeeld eigenaarschap. Neibo is niet het bezit van een of enkele vermogende aandeelhouders, maar wordt gedragen door meer dan 4.000 verschillende mensen die naast eigenaar ook afnemer zijn van telefoniediensten. Iedereen kan lid en klant worden van de coöperatie. Neibo moet beroep doen op bestaande infrastructuur, maar is autonoom om het netwerk en dienstenaanbod te kiezen dat qua prijs-kwaliteit het best tegemoet komt aan de behoeften van haar coöperanten of abonnees.
Manchester, 1844
De internationale definitie van de coöperatie is schatplichtig aan de zeven Rochdale Principles. Die werden in 1844 opgetekend door de Rochdale Society of Equitable Pioneers, een vereniging wevers die bij Manchester de handen in elkaar sloegen voor een model van gelijkheid en gedeeld risico. Hieruit groeide een amalgaam aan coöperaties in nagenoeg elke sector en ook in België schoten ze als paddenstoelen uit de grond. In 1895 werd de International Cooperative Alliance opgericht, een mondiale koepelorganisatie die deze principes breed uitdraagt en laat evolueren.
Zo kwam bovenstaande definitie er na een heel brede collectieve denkoefening. De coöperatieve gemeenschap heeft zes kernwaarden vastgesteld: zelfredzaamheid, verantwoordelijkheidszin, democratie, gelijkheid, billijkheid en solidariteit. Deze waarden worden in de praktijk gebracht via de zeven coöperatieve principes die wereldwijd als leidraad dienen voor coöperatief ondernemen. Voordat we enkele andere soorten coöperaties bekijken, gaan we stap voor stap door de zeven coöperatieve principes om te zien hoe Neibo ze invult.
1. Vrijwillig en open lidmaatschap
Neibo werd opgericht door een groep mensen die hun middelen bundelden om een telecomcoöperatie op te richten. Met een crowdfunding werd voldoende startkapitaal opgehaald en sindsdien kan iedereen lid worden. Er is geen discriminatie op basis van afkomst, sociale status, gender, politieke of religieuze overtuiging of enig ander criterium van uitsluiting.
2. Democratische controle door de leden
Bij Neibo zijn alle coöperanten gelijkwaardig betrokken in het beslissingsproces. Het dagelijks bestuur legt verantwoording af aan de algemene vergadering die de langetermijnstrategie bepaalt. Dit hoogste beslissingsorgaan komt minimaal een keer per jaar samen. Stemmen kan ook vooraf en op afstand. Elk lid heeft een stem, ongeacht het ingebrachte kapitaal. Zelfs als er op een dag aanzienlijke extra financiering nodig is, blijven de leden collectief de bakens van hun coöperatie uitzetten.
3. Economische participatie door de leden
Een coöperatief aandeel bij Neibo kost 20 euro. Deze instapkost wordt bewust laag gehouden zodat iedereen naar vermogen mede-eigenaar kan worden. Vandaag telt Neibo 5.500 klanten die lang niet allemaal coöperant zijn, maar dit wordt wel gestimuleerd door een korting op de maandfactuur. Zodra Neibo winst maakt, beslist de algemene vergadering wat daarmee gebeurt. De coöperatie werd opgericht als aanbieder van betaalbare mobiele telefonie die investeert in projecten die ‘streven naar een meer gelijke wereld’.
De leden bepalen dus welke projecten ondersteuning krijgen, maar kunnen evenzeer beslissen om een dividend uit te keren. Omdat Neibo een erkende coöperatie is, mag dat niet hoger zijn dan 6 procent. Elke coöperatie kan zich laten erkennen door de Nationale Raad voor de Coöperatie van de FOD Economie in ruil voor enkele belastingvoordelen. Daarvoor moet grosso modo aangetoond worden dat de zeven coöperatieve principes worden nageleefd. Aanvullend moeten bestuursmandaten onbezoldigd zijn en wordt het dividend begrensd.
4. Autonomie en onafhankelijkheid
Neibo is een virtuele telecomoperator en moet dus beroep doen op een van de drie Belgische netwerken. Die zijn naast operator eveneens verantwoordelijk voor de infrastructuur waarvan andere spelers gebruik kunnen maken. Als virtuele operator is Neibo afhankelijk van de technische mogelijkheden en prijzen van de drie netwerken, maar wel vrij om daarbinnen het beste aanbod te kiezen voor haar abonnees.
Binnen die grenzen is de coöperatie onafhankelijk en autonoom om haar activiteiten en toekomst vorm te geven. Zodra het budget het toeliet, koos Neibo bijvoorbeeld voor een samenwerking met een Belgisch callcenter uit de sociale economie dat werk geeft aan mensen die moeilijk aan de slag kunnen op de traditionele arbeidsmarkt.
5. Onderwijs, vorming en informatieverstrekking
Neibo waakt over een zo helder mogelijke communicatie. Via haar website en andere kanalen maakt ze duidelijk waarom Neibo een coöperatie is en wat de maatschappelijke voordelen daarvan zijn. Sprekende getuigenissen van leden worden ingezet om uit te leggen waarom het eerlijker is om de ‘winst te investeren in duurzame, ethische en lokale initiatieven.’
Ook bestaande leden worden zo duidelijk mogelijk geïnformeerd via beleidsdocumenten die transparant communiceren over de toestand van de coöperatie. Daarnaast investeert Neibo in de ontwikkeling van al haar medewerkers via opleidingen, ook over coöperatieve aspecten.
6. Samenwerking tussen coöperaties
Het zesde principe moedigt coöperaties aan om de krachten te bundelen. Zo maakt Neibo deel uit van Coopkracht, de Vlaamse coöperatieve netwerkorganisatie waarin kennis en methodes worden uitgewisseld. Tal van coöperaties zijn bijvoorbeeld spaarzaam met marketingbudgetten en spreken hun leden aan om hun gezicht te lenen voor een campagne. Zo kon Neibo rekenen op vrijwillige modellen van overtuigde coöperanten.
Om nieuwe klanten te overtuigen, zet Neibo daarnaast actief in op samenwerking met andere coöperaties. Zo communiceerden onder meer NewB, Ecopower en Cera naar hun achterban over coöperatieve mobiele telefonie waarbij nieuwe abonnees die via deze weg bij Neibo terechtkomen enkele maanden korting krijgen op hun factuur.
7. Aandacht voor de gemeenschap
Neibo neemt haar verantwoordelijkheid op voor de duurzame ontwikkeling van de hele gemeenschap. Dat blijkt niet alleen uit de intentie om in de toekomst met de winst ethische projecten te steunen, maar evenzeer uit de keuze om de klantendienst uit te besteden aan een coöperatief Belgisch maatwerkbedrijf. Klassieke telecomaanbieders worden door de wetgever verplicht om een sociaal tarief te voorzien voor kwetsbare groepen. Neibo geeft vorm aan haar brede maatschappelijke betrokkenheid door vanuit haar coöperatief model actief te kiezen voor een betaalbaar telecomaanbod voor iedereen met een extra korting voor leden.
Consument en producent
Om de krachtlijnen van coöperatief ondernemen op een rijtje te zetten, hebben we gekozen voor Neibo, omdat die (nog) geen coöperatieve concurrent heeft in haar sector. Uiteraard zijn er nog een heleboel andere (types) coöperaties waar we nu dieper op in gaan. Traditioneel worden coöperaties onderverdeeld in burgercoöperaties, producentencoöperaties, werkerscoöperaties en de multistakeholdercoöperatie, een combinatie van de eerste drie types.
Bij een burger- of consumentencoöperatie bundelen toekomstige klanten hun krachten voor een product of dienst. Neibo biedt bijvoorbeeld mobiele telefonie aan, maar coöperaties zijn evenzeer actief in verzekeringen en kredietverstrekking. Veel banken zijn ooit als coöperatie ontstaan en sommige zijn dat nog steeds.
Met een coöperatief aandeel worden klanten van energiecoöperaties mede-eigenaar van een windmolen en investeren ze in duurzame energie.
Energiecoöperaties verenigen burgers die onafhankelijk willen zijn van internationale markten. Met een coöperatief aandeel worden ze mede-eigenaar van een windmolen en investeren ze in duurzame energie. Recent hebben Belgische energiecoöperaties zich verenigd in Seacoop voor een groter windpark in de Noordzee. In de voedingssector starten burgers coöperatieve supermarkten om samen te bepalen welke producten in de rekken liggen, vaak met een focus op lokaal, biologisch en minimale verpakking. Coöperaties zoals Bees.coop en Coop Centraal houden hun prijzen laag doordat alle leden beurtelings de taken van de winkel uitvoeren.
Bij een producenten- of afzetcoöperatie zitten de leden aan de aanbodzijde van de markt. Zo ontstonden eind 19de eeuw verschillende veilingcoöperaties. Producenten verenigden zich om collectief betere prijzen te kunnen vragen dan als individuele aanbieder van groenten, fruit, vlees of zuivel. Doordat winkels almaar groter werden, zijn vele van die veilingen onderling gaan samenwerken voor meerdere aspecten zoals kwaliteitscontrole en marketing.
Eind 19de eeuw ontstonden verschillende veilingcoöperaties. Producenten verenigden zich om collectief betere prijzen te kunnen vragen dan als individuele aanbieder van groenten, fruit, vlees of zuivel.
Na opeenvolgende fusies telt Vlaanderen nog maar drie groente- en fruitveilingen: BelOrta, Coöperatie Hoogstraten en REO uit Roeselare. Binnen de zuivel is er evenzeer schaalvergroting met spelers als Fairebel en Milcobel. Het opschalen gaat onverminderd door met internationale fusies. Milcobel ging in 2025 samen met de grote Nederlandse zuivelcoöperatie FrieslandCampina.
Werkerscoöperatie
De werkerscoöperatie vermijdt bewust de term werknemer. Het onderscheid met de werkgever is er namelijk niet. Alle leden van dit soort coöperatie zijn samen eigenaar van de onderneming waarvoor ze werken. Horizontaal bestuur staat centraal. In creatieve sectoren zijn er verhoudingsgewijs iets meer werkerscoöperaties, zoals voor architecten of ontwerpers, maar er zijn ook voorbeelden in de bouwsector.
Eender welk bedrijf kan door alle werknemers samen worden overgenomen. Dat zou met name voor familiebedrijven goed zijn, aangezien het risico op falen aanzienlijk vergroot wanneer zoon of dochter de zaak overneemt.
Met name voor familiebedrijven zou het goed zijn als werknemers samen eigenaar kunnen worden, aangezien het risico op falen aanzienlijk vergroot wanneer zoon of dochter de zaak overneemt.
In een multistakeholdercoöperatie worden minimaal twee rollen – klant, producent of werker – gecombineerd. Dit kan een moeilijker model zijn door conflicterende belangen van de leden, maar het gezamenlijke doel staat doorgaans voorop. Zo streeft een bioboerderij die is opgericht als werkerscoöperatie naar een goed loon en een hoge prijs voor haar producten, maar de klanten willen die uiteraard zo goedkoop mogelijk kunnen afnemen.
Veel van de multistakeholdercoöperaties behoren tot de zogenaamde ‘derde golf’ van coöperaties van eind vorige eeuw. Voor de eerste golf van collectieve initiatieven moeten we terug naar de begijnhoven, gilden of commons van de 13de eeuw. De tweede golf, die hierboven aan bod kwam, volgde in de nasleep van de Industriële Revolutie.
Verantwoordelijke burgers
Coöperaties bestaan al eeuwenlang en bewijzen tot op vandaag hun relevantie. Hoewel ze slechts 0,14 procent van alle Belgische ondernemingen uitmaken, vertegenwoordigen ze 1 procent van het bbp en zorgen ze voor 1,5 procent van de werkgelegenheid. Dat weten we al uit de vierde Belgian Cooperative Monitor die pas dit najaar wordt gepubliceerd door het Kenniscentrum voor Coöperatief Ondernemen van de KU Leuven in samenwerking met Cera en de Social Profit Data Trust.
Stel je de impact eens voor als hun aandeel zou groeien tot 1 procent van de ondernemingen. Coöperaties bieden oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen waar zowel markt als overheid vaak geen antwoord op hebben. Precies daarom zijn ze onmisbaar in deze turbulente tijden.
Hoewel ze slechts 0,14 procent van alle Belgische ondernemingen uitmaken, vertegenwoordigen coöperaties 1 procent van het bbp en zorgen ze voor 1,5 procent van de werkgelegenheid.
Daarom is het zinvol voor beleidsmakers om coöperatief ondernemen sterker te ondersteunen en bekender te maken bij het brede publiek. De Nationale Raad van de Coöperatie verdient meer slagkracht om die rol te kunnen spelen. De huidige permacrisis toont dat een eenzijdige focus op winstmaximalisatie niet langer houdbaar is. Steeds meer ondernemers beseffen dat, maar kennen het coöperatieve model nog onvoldoende.
Eind 2024 bleek uit een studie bij duizend Belgen dat twee op de vijf niet weten of coöperaties verschillen van andere ondernemingsvormen. Nochtans zijn het de laboratoria van de democratische en duurzame economie die we vandaag nodig hebben.
